Typ om te zoeken

In the spotlight Innovatie Thuiszorg Woonzorgcentra Ziekenhuizen

De zorg van morgen: “Innovatief, preventief en altijd op maat”

Delen

Steven Van Belleghem – Keynotespreker, Gastdocent, Medeoprichter van Nexxworks

Een samenleving waarin we ervoor waken dat iemand niet ziek wordt, maar (langer) gezond blijft? Waarin niet alleen compleet gepersonaliseerde zorg, gegevensuitwisseling en allerlei samenwerkingsmodellen, maar ook artificiële intelligentie (AI)sensoren, wearables en slimme apps standaard zijn? Ja, die wereld komt eraan. En zelfs veel sneller dan we denken. 

Onze gesprekspartners: 

  • Carine Boonen, coördinator Flanders’Care 
  • Koen Kasmoleculair oncoloog, gezondheidsfuturoloog,
    keynotesprekeroprichter & CEO Healthskouts 
  • Lieve ApersNCP Health Agentschap Innoveren & Ondernemen 
  • Sofie Van Hecke, coördinator Zorglab Hogeschool VIVES 
  • Steven Van Belleghemkeynotespreker, gastdocent, medeoprichter van nexxworks 

 

“We staan aan de vooravond van een gigantische revolutie”, opent Carine Boonen het gesprek. “Inderdaadterwijl ons gezondheidssysteem vandaag nog erg veel lijkt op de ‘ziekenzorg’ van de vorige eeuwneemt technologie in al zijn vormen een hoge vlucht. Er komt enorm veel op ons af. Wat wil zeggen dat we hier erg goed over moeten nadenken en bijvoorbeeld innovaties niet langer los van een geïntegreerde aanpak mogen zien. Wat heb je aan een oplossing voor valpreventieals je die niet kan linken aan een elektronisch patiëntendossier? Of aan een app, die in een schuif belandtomdat niemand ermee kan werken?” 

Preventie is key 

Koen Kas – Gezondheidsfuturoloog, Moleculair oncoloog

Bij Koen Kas klikte er iets toen hij jaren geleden in China kennismaakte met een heel ander gezondheidszorgsysteem. Een 2000 jaar oud model waarbij de arts van het dorp werd betaald om mensen gezond te houden”, vertelt hij. “Dat is hoe ik de toekomst zie: een gezondheidszorg waarbij we niet wachten tot iemand ziek wordt, maar mensen gezond houden. Een wereld waarin mensen niet meer ziek zijn, dat is mijn droom.” 

“Het zou inderdaad veel interessanter zijn, mochten we iedereen langer gezond houden”, zegt ook Lieve Apers. “Preventie is daartoe de sleutel. Alleen is preventie blijkbaar moeilijker te vattenGezonde voeding, veel beweging en gebruik van nieuwe technologieën zoals geavanceerde apps kunnen hierbij helpen.” Maar dit vraagt een andere organisatie van de gezondheidszorg en het financieringssysteem, willen we het potentieel van innovatie ten volle benutten. Als de huisarts de tijd neemt om een patiënt het belang van gezonde voeding uit te leggen, wordt hij daarvoor niet betaald. Wordt er in een ziekenhuis bloed geprikt, dan staat daar wel een betaling tegenover. 

Een speerpunt in beleid 

Sofie Van Hecke: “Ik denk ook dat er nog heel wat innovaties uit andere sectoren zullen komen die veel breder gaan dan wat we nu linken aan zorg, zoals robotica en apps. Zorginnovatie wordt steeds meer een strategisch speerpunt in het beleid. Qua ontwikkelingen zie ik vier grote tendensen. In zorgtechnologieën zelf, zoals domotica, robotica, big data en AI. Ontwikkelingen die vallen onder biohacking. Ontwikkelingen in de arbeidsmarktom voldoende goede zorg te garanderen en aan de groeiende en steeds complexere zorgvraag te voldoen. En in zorgprocessen, met een duidelijke beweging van institutionele zorg naar thuis.” 

De manier waarop we zorg organiseren moet dus op zijn kop. Koen Kas: “De vraag is niet meer ‘Welke pil kan ik ‘maken/geven/voorschrijven/terugbetalen’, maar ‘Hoe kan ik mijn zorgsysteem delightful maken’. Hoe kan ik iets doen waar die patiënt baat bij heeft en hij niet van mij verwacht? Hiervoor moeten organisaties van vandaag zichzelf heruitvinden, willen ze relevant blijven. Wat vele gelukkig al doen. Janssen Pharmaceutica bv., dat zijn Patient Delight Movement Manifesto hanteert om medische ontwikkelingen te onderbouwen. Of het Cadix ziekenhuis van het Ziekenhuisnetwerk Antwerpen (ZNA), dat waarschijnlijk opent in 2022 met een innovatieve zorgboulevard. 

Lieve Apers: “Qua onderzoek behoort Vlaanderen tot de top. Dat schept vele nieuwe mogelijkhedenMaar qua implementatie zijn er nog heel wat uitdagingen om huidige en toekomstige technologieën ook echt toe te passen. Til je dit op naar het beleidsniveau, dan zie je dat er ook daar nog verschillende stappen moeten worden gezet om innovatie in te burgeren in het dagelijks leven van personen met een zorgnood. We hebben behoefte aan toekomstverkenning. Toekomstscenario’s en de daarbij horende strategieën kunnen ons helpen om de neuzen in dezelfde richting te zetten. Hiervoor is meer samenwerking en co-creatie nodig, maar ook een meer user centeredaanpak.” 

Welkom zorgconsument 

Koen Kas: “Als ik een pakje van Antwerpen naar Australië stuur, dan kan ik dat pakje de hele tijd traceren en weet ik precies wat er met dat pakje gebeurt. Een kankerpatiënt daarentegen is op die paar uur behandeling of een consultatie na volledig op zichzelf aangewezen; de arts weet eigenlijk heel weinig over zijn patiënt. Idealiter willen we die patiënt – en die toekomstige ‘gezondheidsconsument’ – even traceerbaar maken, zodat we zorg en preventie perfect op die persoon kunnen afstemmen.” 

“Naast die switch van genezing naar preventie vindt er dus een tweede grote omwenteling plaats, waarbij we een nieuw model van ‘klantrelatie’ zien ontstaan”, verklaart Steven Van Belleghem. “Eigenlijk bizar is dat we in een wereld waar tijd een schaars goed is, ons moeten aanpassen aan de structuur en de organisatie van de gezondheidszorg, in plaats van omgekeerd. Naar de dokter gaan, vinden we tijdverspilling. Hoe vaak denken we niet ‘Ik heb geen tijd om naar de dokter te gaan, het zal wel overgaan’? Soms gebeurt dat inderdaad, maar soms ook niet. Hoe brengen we zorg makkelijker tot bij de consument? 

Steven Van Belleghem noemt Ping An Good Doctor (een spin-off van de Chinese verzekeraar Ping An): “Met 300 miljoen zorgconsumenten is dit het grootste gezondheidsplatform ter wereld. Het principe? Mensen betalen een jaarlijkse vergoeding om medisch specialisten te kunnen raadplegen, altijd en overal. Als ze zich niet goed voelen, contacteren ze het platform en krijgen ze onmiddellijk een dokter aan de lijn, voorgeschreven medicatie kunnen ze in een klik online kopen. Eveneens in China bestaat er ook een soort telefooncabine, waarin je via een scherm een arts consulteert. Aan de andere kant van de cabine is er een automaat waar je gelijk je geneesmiddel uithaalt.” 

Nieuwe samenwerkingsmodellen 

Carine Boonen – Coördinator Flanders Care

Vooruitgang wordt niet langer alleen gedreven door geneeskunde, maar door wat er gebeurt in andere sectoren en misschien ook in de zorg toepasbaar is. Lieve Apers: “Een gigantische uitdaging hierbij is samenwerking, die is essentieel willen we met betere, duurzamere oplossingen komen met meerwaarde voor de ondernemer en de zorgsectorIn de praktijk betekent dit dat er nog heel veel zaken opgelost moeten worden vanuit het gebruikersperspectief, willen we maximaal van innovatie kunnen profiteren. 

Carine Boonen noemt een voorbeeld: “Neem een vleesverwerkend bedrijf dat via de supermarkt maaltijden op de markt wil brengen voor mensen met slikproblemen. Als gebruiker wil je dan natuurlijk eerst weten of dit jou helpt. Maar hoe kan je dit als ondernemer bewijzen? Veilige en accurate gegevensdeling tussen zorgactoren, gebruikers en ondernemers is hiervoor cruciaal. Denk maar aan een slimme ijskast die kan vaststellen dat de aangepaste maaltijden bijna op zijn en automatisch een bestelling kan plaatsten rekening houdend met de voorkeuren van de minder mobiele gebruiker of de drukbezette mantelzorger.”  

Op maat en gepersonaliseerd 

Een eerste stapje richting delightful, is natuurlijk ‘gepersonaliseerd’. Koen Kas: “Een genoom is drie miljard blokjes groot. Het is pas sinds 2003 dat we de informatie helemaal kunnen uitlezen en het heeft miljarden gekost om dat te doen. Vandaag maken we zo’n genoomkaart in een paar uur en kost hij een paar honderd euro. Die informatie kunnen we niet alleen curatief gebruiken, maar ook inzetten om te bepalen of iemand aanleg heeft voor een bepaalde aandoening, hoe we die kunnen voorkomen, bij welke lifestyle iemand meer baat heeft…” Dit alles gebeurt op individueel niveau en is dus per definitie hypergepersonaliseerd. 

“De technologieën zijn er, daar hoeven we ons echt niet druk om te maken”, benadrukt Steven Van Belleghem. “De vraag is hoe we dit nu gaan organiseren. We moeten durven dromen en ons dan afvragen welke stappen we moeten zetten om die droom te bereiken, los van de toeters en bellen. De grootste uitdaging, is het veranderen van onze mindset. Focus op de klant, in dit geval de zorgvrager of patiënt. Wat verwacht hij vandaag, morgen en overmorgen. Hoe maak ik interfaces gebruiksvriendelijker, mijn aanbod meer gepersonaliseerd, hoe kan ik sneller realtime op dingen anticiperen en bijsturen wanneer nodig? Personalisatie maakt zorg efficiënter en aangenamer.” 

Koen Kas: “Stel, ik heb astma. Ik krijg een puffer, maar weet eigenlijk niet echt of die werkt. Stel nu dat ik een soort toestelletje heb dat ik in combinatie met mijn smartphone kan gebruiken, waar ik in blaas, en waarbij mijn arts meteen weet dat mijn longinhoud inderdaad begint te vergroten. Is dat zo, dan wordt dat medicijn terugbetaald. Indien niet, dan is er geen value gerealiseerd en wordt het niet terugbetaald. Vijf jaar geleden keek men nog met argusogen naar medische apps. Vandaag staan er meer dan tweehonderd FDA/CE-gecertificeerde apps in de database van Healthskouts. 

Steeds zelfstandiger 

Er is een duidelijke verschuiving van institutionele zorg naar zorg bij de zorgvrager thuis”, vertelt Sofie Van Hecke. Langer zelfstandig thuis wonen, wordt steeds meer de norm en ook vanuit ons Zorglab zetten we daar zeer sterk op in. Ons lab bestaat uit onder meer een fysieke woonruimte waar verschillende innovaties gedemonstreerd worden in het kader van langer zelfredzaam thuis wonen. Dit gaat trouwens zeker niet alleen op voor de groep ouderen. Ook preventief moeten we ons bewust zijn van de meerwaarde van dergelijke innovaties in de thuisomgeving.” 

Carine Boonen: “Hoe meer we zorg en gezondheid gepersonaliseerd aanpakken, hoe meer we aan preventie op maat kunnen doen. En hoe meer chronische ziektes we op termijn zullen terugdringen. In de EU wordt jaarlijks 700 miljard besteed aan chronische ziektes. Als we daarop kunnen besparen door preventie of proactiever te kunnen ‘zorgen’ dan kunnen we veemeer middelen elders inzetten. We noemen dit de economy of wellbeing. Het idee van ‘health is wealth’. Als je nu in de gezondheid van mensen investeert, dan krijg je daar misschien niet morgen, maar wel overmorgen veel voor terug. Dan geef je niet alleen minder geld uit aan de ziekteverzekering, maar bespaar je bijvoorbeeld ook in de arbeidsongeschiktheid. 

“De mogelijkheden zijn oneindig, aldus Koen Kas. “Neem de ziekte van Parkinson. Ongeveer twee jaar voor je die persoon fysisch ziet veranderen begint hij zijn klinkers anders uit te spreken. Met een Google Home of Alexa zou je dit dus kunnen opsporen. Ook de emotionele status van iemand, angst, gezichtsuitdrukkingen, etc. zijn allemaal dingen die je in combinatie met sensoren, wearables en apps meetbaar kan maken om mensen beter te helpen of bepaalde issues eerder te diagnosticeren.” 

Leren van de buren 

“Een voorbeeld van hoe het ook anders kan, is Estland”, aldus Carine Boonen. “De samenleving is heel gedigitaliseerd en daar plukt de gezondheidszorg zijn vruchten van. Dit gaat breder dan enkel de zorgsector. Ook omgevingsfactoren worden in rekening gebracht om holistisch te werken. Lieve Apers vult aan: “Estland is samen met het VK een voortrekker van gepersonaliseerde zorg op basis van het genoom. Ook Vlaanderen zet hier sterk op in via de coördinatie van het SAPHIRe project dat de toepassing van gepersonaliseerde gezondheid in alle regio’s van Europa wil structureren. 

Steven Van Belleghem: “De reden waarom men in China zorg sneller digitaliseert, is omdat men daar een tekort aan dokters heeft. Bij ons valt dat nog mee. Toch kunnen we perfect beginnen nadenken over hoe we zoiets hier kunnen organiseren. Een ander voorbeeld is HealthHub van de Amerikaanse apothekersketen CVS. Zij zijn geëvolueerd van een retailer naar een gezondheidshub, waar mensen terechtkunnen voor een hele reeks gezondheidszorgen, consultaties in-person, via de e-clinic of een videobezoek, de behandeling van chronische ziekten, verzekeringen en meer.” 

Sofie Van Hecke – Coördinator Zorglab Hogeschool Vives

Ik geef vaak het voorbeeld mee van de Scandinavische landen”, vult Sofie Van Hecke aan. Men staat op het vlak van innovaties duidelijk al een stuk verder, bijvoorbeeld met het digitaal persoonlijk gezondheidsdossier. In Zweden kan een inwoner zelf zijn dossier inkijken nog voor de dokter de resultaten meedeelt. De mogelijkheid bestaat ook om meteen een dokter te spreken via bijvoorbeeld FaceTime. Daarnaast zijn de kosten voor gezondheidszorg er lager door een beter financieringssysteem en is zorg aanzienlijk minder complex georganiseerd. 

De patiënt voorbij 

“We moeten uit de wereld van het ziekenhuis stappen, uit de wereld van de patiënt en parameters meten en services aanbieden waarmee we zorgvragers beter kunnen opvolgen en veel beter kunnen anticiperen op wat komen gaat”, aldus Koen Kas. “Verandert er iets in die patiënt zijn omgeving of in zijn gedrag, dan kunnen we bv. voorkomen dat die patiënt een migraineaanval krijgt, of hem vertellen dat hij een bepaalde plek vandaag beter vermijdt omwille van hooikoorts.” 

Steven Van Belleghem: “4G, mobiele communicatie en sociale media hebben de gezondheidszorg beïnvloed, maar niet op zijn kop gezet. Nu staan we aan de vooravond van een vele malen geavanceerdere generatie innovaties. 5G, AI, robotica en quantumcomputers gaan een ongelooflijke impact hebben op de gezondheidszorg. 5G voor remote healthcareAI voor diagnoses, quantum computing om sneller de juiste medicatie te kiezen of voor in silico clinical trials (met virtuele patiënten), robotica wanneer er schaarste is of bij besmettingsgevaar… 

Klein kan ook 

Maar het hoeft niet groot, het kan ook klein. Carine Boonen: “Zo hebben we bij Flanders Care een project gefinancierd van iemand die zelf kankerpatiënt was en een pleister ontwikkelde die kan blijven zitten op de plek van een chemotherapie-infuus en waarmee je gewoon kan douchen. Uiteindelijk is dat ‘maar’ een speciale pleister. Maar in de praktijk betekenen dit soort oplossingen dat mensen plots weer zelfredzaam zijn en niet afhangen van een verpleegkundige.” 

Koen Kas geeft een ander voorbeeld: “Voor patiënten met tremoren bestaat er al een tijdje een lepel die de trillingen compenseert, zodat die persoon weer zelf zijn soep kan eten. Sommige komen zelfs met een app die de trilbewegingen registreert, waardoor men het verloop van symptomen kan volgen. Of neem mijn 80-jarige moeder. Zij draagt een juweeltje – ik noem het haar ‘guardian angel’ – dat de tijd bijhoudt die ze nodig heeft om ’s morgens van haar slaapkamer, naar de badkamer en de living te gaan. Als zij daar morgen 20% meer tijd voor nodig heeft dan enkele maanden geleden hoopt er zich mogelijk vocht op in haar longen waardoor ze kortademig wordt. Die voorbode voor hartfalen kan ik nu anticiperen, en dus voorkomen.” 

Meer opkomende trends 

Lieve Apers – NCP Health Agentschap Innoveren & Ondernemen

Qua veelbelovende innovaties kunnen we nog wel even doorgaan. Sofie Van Hecke vat er een hele rits samen: “Nog vrij nieuw zijn insideables. Dat zijn sensoren die in een pilletje zitten en snel veranderingen in het lichaam opmerken, om bv. vroegtijdig een ziekte op te sporen of medische incidenten te voorkomenVerder denk ik aan het 3D-printen van medicijnen afgestemd op de individuele patiënt. De mens als cyborg, voor heel specifieke zorgnoden. En de inzet van drones, steeds geavanceerdere robots, AI en geavanceerde toepassingen binnen virtual reality (VR)augmented reality (AR) en mixed reality (MR), etc. 

Lieve Apers: “Virtual reality en artificiële intelligentie worden ten volle benut bij ‘Digital therapeutics’, waarbij software, geneesmiddelen, medische hulpmiddelen enzovoort op maat van de zorgvrager worden geïntegreerd. Een voorbeeld hiervan is virtual reality bij mensen met angstpsychoses. In een virtuele omgeving kunnen ze veilig oefenen en leren omgaan met verschillende prikkels.” 

Ook langer bestaande trends zoals telehealth en telecare zijn sinds het begin van de coronacrisis in een stroomversnelling terechtgekomen. “Maar, zoals steeds, is er dat grotere plaatje”, vertelt Carine Boonen. “Een OESO-onderzoek in 54 landen tussen het begin van de Covid-19-crisis en nu wees uit dat telegeneeskunde en e-health inderdaad gigantisch zijn toegenomen. Maar nu zien we dat er een enorme terugval is, omdat of de regelgeving of de bestaande structuur dit soort innovaties eigenlijk nog niet toelaat.” 

De grote glazen bol 

De zorgsector binnen 15 jaar? Die zal er heel anders uitzien en meer in de samenleving zijn verweven. Sofie Van Hecke: “Preventie is de toekomst en technologie maakt dit mee mogelijk. Voorkomen is beter dan genezen. Ik zie tevens meer mogelijkheden op het vlak van zelfregulering, nog meer maatwerk door inzet van big data, meer geïntegreerde zorg, betere samenwerkingen. Ook de wijze waarop men binnen de zorg communiceert, zal nog sterk veranderen, bv. door het toenemend belang van chatbots en toepassingen in functie hiervan. 

Lieve Apers: “We hechten ook veel belang aan onzichtbare zorg. Mensen worden niet graag gestigmatiseerd. Ze vinden het fijn als ze hun leven kunnen leven en zorg niet het centrum van hun bestaan is, maar onzichtbaar wordt.” Carine Boonen: ”Hier ligt de link met het bredere beleid, met urban planning en met salutogenic design, waarbij je een huis zo ontwerpt in zijn omgeving dat je vanzelf gezonder gaat leven en er nog nauwelijks traditionele ziekenhuiskamers zijn. 

Steven Van Belleghem: “Een vaak geopperd argument is persoonlijk contact. Een van de grote uitdagingen is inderdaad het tekort aan handen en tijd. Maar ik denk juist dat als je technologie goed gebruikt voor dingen die eigenlijk weinig met ‘zorgen’ te maken hebben en nu door mensen worden gedaan, je voor andere zaken juist wel mensen kan inschakelen. We moeten de sterktes van het digitale combineren met de sterktes van het menselijke.” 

Wat is verantwoord? 

Voorspellende, proactieve en preventieve zorg opent een kan vol vragen. Sofie Van Hecke: “Wie of wat bepaalt de toegang tot al die verzamelde data? Hoe kan men deze gegevens beschermen tegen hackers? Aangepaste zorg en maatwerk brengen ook extra kosten met zich mee. Wat met de toegang tot gepersonaliseerde zorg? Het evenwicht mens-technologie? En dat los van de vele existentiële vragen, bijvoorbeeld over levensverlengende behandelingen, euthanasie en abortus.” 

Koen Kas: “In de meeste landen is het ondertussen perfect acceptabel om een zwangerschap te onderbreken als er Down is vastgesteld. Op welke ziektes willen we mensen screenen? ALS, autisme, ADHD, blauwe ogen… waar ligt de grens? En dan is er de volgende stap. Willen we ons DNA bv. wel aanpassen via technieken als CRISPR, willen we technologie in de hersenen inplanten, mensen nieuwe ogen geven…?” 

Carine Boonen: “De vraag is inderdaad: is alles wat mogelijk is ook wenselijk? Aan het Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht hebben we gevraagd om te onderzoeken hoe andere landen omgaan met de ethische aspecten van zorginnovatie. De studie wordt einde dit jaar afgerond. Het doel is uiteindelijk dat we een aantal kapstokken hebben over hoe we daarmee moeten omgaan, dat we een soort van kader kunnen creëren voor zorgprofessionals en ondernemers.” 

Laat een commentaar na

Your email address will not be published. Required fields are marked *