Typ om te zoeken

HR In the spotlight

Ondeugende zorg: humor in zorgrelaties + tips

Delen

Linus Vanlaere – Co-auteur ‘Ondeugende zorg – Humor in Gekkenwerk 

We hadden het erg druk op onze afdeling en Jeanine belde voortdurend voor allerhande ‘kleinigheden’. Uiteraard is niets een kleinigheid voor een persoon die palliatief is; maar eerlijk, als het erg druk is, is het niet evident om er altijd ‘te zijn’ voor de zorgontvanger. 
Voor de zoveelste keer duwde Jeanine op de bel. Ze wilde graag een stuk fruit. ‘Een appel?’, vroeg ik. ‘Nee’, zei ze. ‘Een sinaasappel?’ Nee, dat ook niet. Ik dacht aan al die patiënten die ik nog moest verzorgen en mijn ongeduld werd bijna onbedwingbaar. ‘Wat wil je dan?’, vroeg ik geïrriteerd. ‘Ik wil graag die vrucht die op een ei lijkt, maar ik kan niet op de naam komen.’ ‘Een pruim?’ vroeg ik. ‘Nee, nee … Een eh … ah, ik weet het weer: een wiki!’ ‘Een wiki?’, proestte ik uit, ‘je bedoelt een kiwi?’ ‘Oh, ja, dat bedoel ik’, reageerde Jeanine en ze barstte ook in lachen uit. Samen hebben we de tranen uit onze ogen gelachen. Ik was plots ontspannen, alsof alle spanning eruit was gelachen.
(Ondeugende zorg. Humor in Gekkenwerk, p. 50-51) 

Humor is onmisbaar in zorgrelaties. Ze maakt het mogelijk om erkenning te geven aan mensen die op bepaalde momenten antipathie of zelfs irritatie oproepenze maakt de tragische aspecten van hulpverlening leefbaar en tegelijkertijd helpt humor om balans te vinden en dicht bij kwetsbare mensen te zijn en dat ook te kunnen blijven.  

Het boek ‘Ondeugende Zorg. Humor in Gekkenwerk’, gaat via getuigenissen, praktijkverhalen en dialoog op zoek naar humor in de zorgcontext. Linus Vanlaere, zorgethicus en co-auteur van het boek, aan het woord. 

Vanwaar de titel van het boek, ‘Ondeugende zorg. Humor in Gekkenwerk’?
De titel is een knipoog naar ons eerdere boek, Gekkenwerk, dat over kleine ondeugden in de zorg gaatZorgverlening kan echt gekkenwerk zijn, het gaat soms zo ver dat hulpverleners de zorg alleen kunnen volhouden door op tijd en stond kleine ondeugden te omarmen, zoals bijvoorbeeld luiheidBij luiheid gaat de zorgverlener in tegen de tijds- en efficiëntiedruk in de zorgorganisatie, door net tijd te verliezen bij de zorgontvanger. Zo’n kleine ondeugd gaat vaak gepaard met humor: een verpleegkundige of arts verliest tijd met humor en creëert dus tegelijkertijd kwaliteit. Die kleine ondeugden helpen hulpverleners om betrokken te blijven en om in alle gekkenwerk toch nog goede zorg te realiseren.” 

De zorgethische betekenis van een ‘proest-moment’ wordt vaak ondergewaardeerd. Toch zien we hoe die proest-momenten – of wat de hulpverlener in het bovenstaande voorbeeld ‘wiki-momenten’ noemt – tot aanwezigheid leiden, ondanks (of net dankzij?) grote tijdsdruk. Zorgethici wijzen erop dat zorg verlenen aan kwetsbare mensen bewuste aanwezigheid vereist, waarbij de hulpverlener oor en oog heeft voor de (tijds)beleving van de zorgontvanger. Het lijkt erop dat die aanwezigheid ondergesneeuwd geraakt, wanneer hulpverleners onder tijdsdruk staan. 

(Ondeugende zorg. Humor in Gekkenwerk, p. 50-51) 

Hoe pakken jullie het onderwerp in jullie boek aan?
Het boek is geen moppentrommel, maar ook geen handleiding of droog handboek. We staan stil bij dagelijkse situaties waarbij humor in de zorg gebruikt wordtSoms is het achteraf gezien zelfs niet eens grappig, want humor is altijd contextueel: wat bij de ene patiënt in de ene situatie werkt, werkt helemaal niet bij een andere patiënt in een andere situatie. We reflecteren verhalend over die praktijksituaties en kijken hoe humor verbindend kan werken. Wie ons boek leest, zal vanzelf met meer aandacht kijken naar hoe humor zich aandient in de eigen zorgrelaties.  

Kunnen leidinggevenden en managers met jullie boek aan de slag? 

Leidinggevenden en managers treden voortdurend in zorgrelatie met hun medewerkers en ook hier heeft humor een plaats. Leidinggevenden met zelfironie bereiken vaak meer met hun team; een manager die oprecht humor aan de dag legt, toont zich kwetsbaar en maakt daarmee ook ruimte voor kwetsbaarheid bij de medewerkers. Onlangs zag ik het volgende op de deur van een zorgmanager hangen: ‘Managers doen alsof ze altijd alle antwoorden hebben, medewerkers doen alsof ze altijd alles geloven’. Hoe anders stapt een medewerker het kantoor van de manager binnen als hij of zij deze boodschap krijgt! 

Moet humor een deel worden van de zorgopleidingen? 

Humor kan alleen een plaats krijgen in zorgopleidingen door studenten aan te moedigen om op stage ‘ondeugend te zijn’ en hen niet af te straffen of veroordelen wanneer het eens niet oké is. Pas wanneer we samen reflecteren op situaties met ondeugende zorgzorgen we ervoor dat humor echt een plaats krijgt in die zorg. 

‘Er was een man die me tijdens mijn stageperiode aansprak op de hoofdletters op mijn schort: ‘TD’, de initialen van de zorgvoorziening. Hij zei me: ‘Ja ja, Tot de Dood – dat willen die letters zeggen.’ Daar stond ik dan. Ik wist niet goed hoe ik moest reageren of waar ik moest kijken. 
Na een nachtje slapen, stapte ik met volle moed naar die man en zei dat we er misschien iets anders konden van maken: ‘Ten Dans’, bijvoorbeeld. Hij keek me aan en begon te lachen: ‘Jij bent de eerste die me te pakken heeft. De meesten mijden me als ik zeg: TD – Tot de Dood.’ Het werd een uitdaging om elke dag een nieuwe interpretatie te verzinnen: ‘Ten Dienst’, ‘Tot Daar en niet verder’, ‘Tot Dat ik na het weekend terugkom’. Hopend dat ook hij creatief uit de hoek zou komen met nieuwe versies van ‘TD’. Het was voor mij in ieder geval het begin van een andere kijk op mijn hulpverlening.’ 

(Ondeugende zorg, 2020, p. 31) 

Bieden deze corona-tijden kansen voor jullie boek of net niet? 

Humor is nu bij uitstek een uitlaatklep voor frustraties die levenzowel bij de zorgontvanger als bij de zorgverlener. Zelfs wanneer die frustratie met sarcasme wordt geuit, bijvoorbeeld door een bewoner van een WZC, dan kan die met humor door de verpleegkundige worden ontvangen en ontstaat er een gesprek. Dat gesprek alleen al haalt de bewoner even uit de eenzaamheid. Maar ook voor zorgverleners is humor een uitlaatklep die hen helpt om frustraties te uiten en er vervolgens weer tegenaan te gaan. Zeker in deze tijden ontdekken we de kracht van humor. 

Waarom is humor ook een belangrijke bron van ‘ethische veerkracht’ volgens jullie? 

“Het is vaak met ironie dat medewerkers aangeven dat zij over hun grenzen gaan of dat er over hun grenzen wordt gegaan. Zeker bij verandering en transformatie in de zorg is het belangrijk om die ironie te zien, te begrijpen en er iets mee te doen. Humor is een vorm van ‘moreel verzet’, maar op een nietradicale of polemische manier. Denk maar aan medewerkers die je in elke organisatie hebt: zij die zich niet laten opjagen door alle veranderingen en bijna overdreven tonen dat ze lak hebben aan bepaalde maatregelen en besluiten, omdat ze volgens hen complete onzin zijn. In ons boek leggen we hierbij de link met het ‘oude cynisme’ en tonen we aan dat zo’n medewerkers een belangrijke rol spelen in de organisatie en meehelpen om het klimaat ‘voldoende gezond’ te houden.”   

Heb je concrete tips om humor in de zorg toe te passen?  

1) Probeer niet persé geestig te zijn; humor dient zich spontaan aan. 

2) Kijk met aandacht naar de zorgontvanger. Dan komt de humor vaak vanzelf. 

3) Neem jezelf niet te ernstig; het kan alleen lukken als je soms durft afgaan. 

4) Een laatste tip die met de vorige samenhangt en ons onmiddellijk ook bij de titel van het boek terugbrengt: durf vooral ondeugend te zijn. Zolang je respectvol bent tegenover anderen en samen met hen lacht, kan er niet veel verkeerd lopen.     

Laat een commentaar na

Your email address will not be published. Required fields are marked *